Қуръони каримни шеър назмида тафсир қилиш

Qur`oni karimning asl nazmini o`zgartirib, she`r vazniga solish ummat ijmo`si bilan haromdir. Shuningdek, Qur`oni karim matnini so`zma-so`z tarjima qilib ayni shu tarjimani she`r vazniga solish ham ittifoqan durust bo`lmagan ishdir. Lekin, Qur`oni karim ma`nolarini, tafsirlarini she`riy vazn va qofiyalar bilan yozish masalasi xozirgi zamon ulamolari orasida ixtilofli bo`lib turgan masalalardan biridir.

Bir guruh olimlar Qur`on va uning tafsiri orasida katta farq mavjudligi va hamda, oyatlarni tafsir qilish mashru`, mandub amal ekaniga tayangan holda, shuningdek, she`riy qofiyalarning jozibador va hifzi yengil bo`lishini hisobga olib «Qur`onni she`riy vazn va qofiyalarga solib tafsir qilish mumkin», degan fikrni olg`a sursalar, boshqa bir guruh ulamolar Qur`oni karim ma`nolarini she`r vaznlari va qofiyalariga moslamaslik fikrida ekanini aytadilar.

Albatta, nasrdan ko`ra she`rning nazmi xotirada saqlab qolish uchun qulay, qofiya va vaznlar bilan esa quloqqa yanada yoqimli va eshitimli bo`ladi. Va yana, she`rning iboralari jozibali latofatli bo`lib, tinglovchini o`ziga rom qilishi tabiiy. Mana shu jihatlarni e`tiborga olib ba`zi diniy fanlarda she`riy adabiyotlar ham ta`lif etilgan. Masalan: aqoid, fiqh, tajvid, sarf, nahv kabi sohalarda she`riy adabiyotlarni ko`plab uchratish mumkin. Qur`oni karimni she`r vaznlariga moslab tarjima va tafsir qilishga ijobiy yondoshuvchilar ham mana shu foydali jihatlarni ko`zlab, «Qur`onni she`r vaznida tafsir qilish joiz», deb aytadilar. Toki Qur`on ma`nolari vazn va qofiyalar bilan yanada yoqimli, jozibali, xotirada saqlanib qolishi yengilroq bo`lsin, degan xayrli maqsadlarda.

Manbalarda esa, ikki tomondan birini ham qo`llab-quvvatlovchi, bu ishni durust yo nodurust ekaniga sarohatan dalolat qiladigan biron bir hujjat mavjud emas. Ya`ni, Qur`onda ham, hadislarda ham, salafi solihlarning ta`limotida ham ochiqchasiga «Qur`onni sher vazniga moslab tafsir va tarjima qiling», degan sarih buyruq kelmagan. Shu bilan birga, bu ishdan ochiqchasiga qaytarilgan nahy ham yo`q. Ya`ni, «Qur`oni karimni tafsir qilishda she`r vazni va qofiyalaridan foydalanmanglar», deganga o`xshash bironta ta`qiq ma`lum emas.

Ammo shunday bo`lsada, Allohning kalomi—Qur`oni karimni she`r nazmi bilan tafsir qilish mumkinmi yo mumkin emasmi?—degan savolga, quyida taqdim qilinmish, ba`zi dalillar ishorasiga tayanib va kelib chiqishi mumkin bo`lgan ayrim xatarli oqibatlarni hisobga olgan holda, biz: Allohning kalomini she`r nazmi bilan tarjima va tafsir qilish mumkin emas, tafsir ilmini shoirlikka hargiz yaqinlashtirmaslik kerak, Allohning kalomi she`r vaznlari va qofiyalariga muhtoj emas, degan fikr tarafdorimiz va shu fikrimizda sobitqadammiz, deb javob bergan bo`lardik.

Bu javobimizga quyidagilarni sabab qilib ko`rsatish mumkin:

— Alloh taolo Qur`oni karimni shoirlarning she`rlaridan farqli bo`lishini istagan va O`z kalomini she`r vazni va qofiyasiga mos tarzda nozil qilgan emas! Qur`oni karim o`ziga xos, go`zal va mo`jizakor nazmga ega bo`lib, aslo shoirlarning she`riy vazni va qofiyalariga o`xshamaydi. Qur`oni karim nazmi bilan shoirlarning she`rlari orasida juda katta farq bor. Shunday ekan, uning ma`nolarini ham vaznga solish, qofiyalashtirishning keragi yo`q;

— Qur`oni karim shoirning she`ri emasligini, Alloh taoloning o`zi takidlagan! Al-haaqqoh surasining 41 oyatida: «Va u shoirning so`zi emasdir» deb keltiriladi. Shunday ekan, asli she`rdan yiroq bo`lgan Alloh kalomining tafsir va ma`nolarini bayon qilishni ham shoirlarga topshirmaslik kerak;

— Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga shoirlik to`g`ri kelmasligini Alloh taolo ham, Rasulullohning o`zlari ham ta`kidlab aytganlar! Yosin surasida shunday marhamat qiladi:

وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُّبِينٌ

«Biz unga she`rni ta`lim berganimiz yo`q. Va bu uning uchun to`g`ri ham kelmaydi. U zikr va ochiq-oydin Qur`ondan o`zga narsa emas.» (Tafsiri hilol) Mavlono Mulla Ali al-qori hazratlari ushbu oyatning tafsirida shunday deydi:

(وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) تعليم القرأن و تفهيم الفرقان فانه لا يماثله مبنى و لا يشابهه معنى لانه غير موزون و لا مقفى و ليس فى معناه ما يقصده الشعراء من التخيلات المرغبة لها و المنفرة و نحوها مما لا اصل لها و لا حقيقة عندها. و عن إبن عباس و غيره: ما ولد عبد المطلب ولد ذكر و لا انثى إلا يقول الشعر الا رسول الله صلى الله عليه و سلم

Ya`ni, Qur`on ta`limi va tafhimi—tushuntirish, anglatish ifoda etish—bu aslo she`rga o`xshamaydi. Lafzi, mabnosida ham ma`nosida ham she`rga o`xshashlik, yaqinlik yo`qdir. Chunki, Qur`on she`r kabi vazn va qofiyalarga moslangan emas. Shuningdek, Qur`onda shoirlarning xayolot olamida kezib o`ylab topadigan, rost-u yolg`on aralashmasidan iborat, asli haqiqatdan yiroq, quloqqa yoqimli so`zlari yo`qdir! Abdulloh ibn Abbos va boshqalardan rivoyat qilinishicha, Abdulmuttalibning barcha farzandlari—o`g`il-u qizlarining hammasi she`r aytar edilar, magar, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam mustasno! (Anvoru-l-qur`an va asroru-l-furqon. Mulla Ali al-qori. Doru-l-kutb al-ilmiyya. Bayrut. 1971.) Shunday ekan, ulamolarimiz ham tafsir qilishda, Rasulullohga to`g`ri kelmagan shoirlik hunariga yaqin yo`lamasliklari kerak;

— Rasululloh sollallohu alayhi va sallam she`r to`qish va yodlashni yaxshi ko`rmaganlar! Yuqoridagi oyati karimaning tafsirida taniqli olim Jaloluddin Suyutiy hazratlari ushbu hadisni keltiradilar:

أخرج عبد الرزاق، و عبد ابن حميد، و ابن جرير، و ابن المنذر، و ابن ابي حاتم عن قتادة قال : «بلغنى انه قيل لعائشة هل كان رسول الله صلى الله عليه و سلم يتمثل بشي من الشعر؟ قالت كان ابغض الحديث إليه. غير انه كان يتمثل ببيت اخى بنى قيس، يجعل اوله آخره، و آخره اوله و يقوال «و يأتيك من لم تزود بالأخبار»، فقال له ابو بكر: ليس هكاذا. فقال له رسول الله صلى الله عليه و سلم: إني و الله ما انا بشاعر و لا ينبغى لى»

Ya`ni, Abdurazzoq, Abd ibn Humayd, ibn Jarir, ibn al-Munzir va ibn Abu Hotam rohimhumulloh Qatoda roziyallohu anhudan rivoyat qildilar: Qatoda roziyallohu anhu aytdi: menga shunday xabar yetib keldi, Oisha onamiz roziyallohu anhodan so`ralgan ekan: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bironbir she`rni misol qilib aytarmidilar? U zoti sharifa javob berdilar: she`r ul zot uchun eng mabg`uz so`z bo`lib kelgan. Lekin, ul zot Axu Bani Qaysning baytini misol qilib o`qir edilar, baytni o`qishda avvalini oxiriga, oxirini avvaliga almashtirib yuborardilar. Shunda, ul zotga Abu Bakr roziyallohu anhu (tuzatish niyatida): «unday emas», deb aytdilar. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam javob berdilarki: «Allohga qasamki, men shoir ham emasman, shoirlik menga to`g`ri ham kelmaydi.» (Addurru-l-mansur fit-tafsir bilma`sur. Jaloluddin Suyutiy. Qohira. 2003.) Shunday ekan, Qur`on ma`nolarini she`rga aylantirib yod olish o`rniga, uning aynan o`zini yod olishga ko`proq e`tibor qaratish lozim;

— Rasululloh sollallohu alayhi va sallam hayotlik mobaynilarida Qur`on ma`nolarini sahobalarga izohlab, tafsir qilib, bayon qilib berar edilar. Ammo, Qur`on ma`nolarini bayon qilishda, she`r vazni va qofiyasida so`zlaganlari biron rivoyatda naql qilingan emas. Shunday ekan, mufassirlarimiz ham, ul zot qilmagan ishdan yiroq turishlari kerak;

— Sahobalar va ulardan keyingi tobe`in va taba`a tobe`inlardan birontalari Qur`oni karimni she`r vaznida tafsir qilganlari ma`lum emas! Ahli sunnaning mutaaxxir olimlari tarafidan ham, she`riy nazm bilan bitilgan to`liq tafsir asarlari mashhur bo`lmagan. Shunday ekan, salafi solihlar qilmagan ishni qilib, yangilik qilgandan ko`ra, ularga tobe bo`lib, nazmdan ko`ra nasr yo`lidan borish darkor;

— Ayrim manfa`atlarni hisobga olib, she`r vaznidagi tafsirlarni «bid`ati hasana», deyish ham unchalik to`g`ri kelmaydi! Chunki, qur`on ma`nolarini she`r qilishning foydasidan ziyoni ko`p. Bugun she`r qilingan Qur`on ma`nolari ertaga ashula bo`lishi, musiqa asboblari bilan kuylanishi ehtimoldan holi emas! Turli salovat va nashidalarni musiqa kuylariga solib, qo`shiq kuylab yurganlar Qur`onning she`riy tafsirlarini ham kuylashda bir-birlari bilan musobaqa boshlab yubormasliklariga hech kim kafil bo`la olmaydi. Natijada Qur`onning tafsirlari ashulaga aylanib, bora-bora Qur`onning o`zini ashula qilib kuylashga ham yo`l ochib berilgan bo`ladi. Shunday ekan, bu xunuk oqibatning oldini olish maqsadida Qur`on ma`nolarini she`r vazni va qofiyalariga aslo yaqinlashtirmaslik kerak;

— Qur`onni she`r vaznida tafsir qilib tarqatish, e`tiqodi shakllanmagan avom orasida «Qur`on ham katta bir she`riy asar ekan», degan noto`g`ri tushunchani xosil qilish xavfi ham bor. Bu esa Qur`oni karim haqidagi e`tiqodni yanada buzilishiga olib keladi. Shunday ekan, halqqa Qur`onni yetkazish bilan foyda keltiraman, deb Qur`on haqida botil tushuncha xosil qilib, zarar keltirib qo`yishdan ehtiyot uchun, Qur`on ma`nolarini she`r qilmaslik kerak;

— Qur`onni she`r qilmoqchi bo`lgan shoir uning ma`nolariga xalal yetkazishi turgan gap. Qofiyalarni kelishtiraman, iboralarni jozibador qilaman, deb hayolot olamidan g`arib-u kamyob so`zlarni izlab topib, qo`llashlari natijasida, asl ma`noga futur yetishi, maqsad o`zgarib ketishi, Qur`on ma`nolarining she`r ma`nolari bilan aralashib ketishi mumkin. Shunday ekan, isloh qilaman, deb ifsod yo`liga tushib qolmasslik uchun Qur`on ma`nolarini she`r qofiyalaridan yiroq tutish lozim;

— Tafsir qilishdan asl maqsad—Qur`oni karimning cheksiz ma`nolarini kashf qilib, imkon qadar ommaga to`liq, mukammal tarzda ifoda va izoh qilib berishdir. She`rning muayyan qofiyasi va vazni esa, bu maqsadni xosil bo`lishiga to`siq bo`lishi mumkin. Odatda aholining adabiyotdan yiroq qatlami shoirlarning she`rlarini to`liq anglashdan ojiz bo`ladi. Ularga biron misrani tushuntirish uchun, nasriy tilda kengroq izohlashga ehtiyoj bo`ladi. Chunki, she`rda qofiya va vazn zarurati uchun ko`p so`zlar o`z o`rnidan boshqa joyga joylashtiriladi. Bu esa, uni tushunishda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Kalomullohning ma`nolarini, sodda nasr uslubida bayon qilishning o`zi, o`ta ulkan mashaqqatli ish bo`lsa-yu, ma`lum vazn va qofiya qoliplari ichida Qur`on ma`nolarini ifoda qilishga yo`l bo`lsin. Qur`oni karim ma`nolarini sharhga muhtoj she`r vaznlari ichiga yashirish, tafsirdan ko`zlangan asl maqsadga nisbatan olganda, mantiqsizlik bo`ladi. Shunday ekan, Qur`onni nazm uslubida tafsir qilgandan ko`ra, sodda nasr uslubida tafsir qilish kerak;

— Alloh taolo Shu`aro surasining oxirgi oyatlarida shunday deydi:

وَالشُّعَرَاء يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُون أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانتَصَرُوا مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ

Va shoirlarga gumrohlar ergashur. Ularning har vodiyda daydishini. Va o`zlari qilmaydigan ishlarni aytishini ko`rmadingmi? Magar iymon keltirib, solih amallar qilganlar, Allohni ko`p zikr etganlar va mazlum bo`lganlaridan keyin nusrat qozonganlar (unday emaslar). Zulm qilganlar esa, tezda qaysi ag`darilish joyiga ag`darilishlarini bilurlar (Tafsiri hilol).

Oyati karimaning avvalida, shoirlarni yoppasiga tanqid qilinib, keyin esa, ayrimlarini istisno qilinganidan shu ma`lum bo`ladiki, shoirlarning aksari yolg`onchi bo`lishadi. Ular o`zlari qilmaydigan ishlarni gapirib yuradilar. Albatta, bu—hamma shoir shunaqangi bo`ladi, degani emas. Solih amal qilgan, Allohning zikrida bo`lganlar yuqoridagilardan istisno tariqasida ajratib qo`yilgan. Lekin, shuni nazardan qochirmaslik kerakki, oyati karimada istisno yo`li bilan ajratib qo`yilgan, solih shoirlik hammaning ham qo`lidan kelavermaydi. Shoirlar ko`pincha hayolot olamida kezib yuradilar. Haqiqatdan yiroq, baland-parvoz gaplarni ko`p gapirishadi. Allohning kalomini she`r vaznida tafsir qilib halqqa yetkazaman, degan shoir ham, yolg`onchi shoirlar qatoriga qo`shilib qolish xavotiridan omonda emasligini yodda tutishi lozim. Chunki, qofiyasini kelishtiraman, deb qo`shimcha qilgan biror nojo`ya so`zi uni «o`zlari qilmaydigan ishlarni aytib yuruvchi» yolg`onchi shoirga aylantirib qo`yishi mumkin. Shunday ekan, shoirlar Allohning kalomidek, ulug` kitobni she`r qilib izohlashdan uzoq yursalar, o`zlariga ham, boshqalarga ham yaxshi bo`ladi;

— Yuqoridagi oyati karimaning tafsirida, «Xozin» nomi bilan mashhur bo`lgan Alouddin Ali ibn Muhammad ibn Ibrohim Bag`dodiy hazratlari quyidagi hadisni keltiradilar:

عن ابي هريرة رضى الله عنه ان رسول الله صلى الله عليه و سلم قال: لأن يمتلىء جوف احدكم قيحا حتى يريه خير له من ان يمتلى ش

Ya`ni, «sizlardan har biringizning to tashnaligi qonguncha qorni yiring bilan to`lishi, qorni she`r bilan to`lganidan xayrlidir».

Albatta, bu hadisi sharifda ham yuqoridagi oyatdagi kabi, hukm umumiy emas, balki, yolg`on aralashmagan she`rlar mustasno bo`lar. Ammo, hadisi sharifning umumiy ma`nosi shuni anglatadiki, Rasululloh she`rni yoqtirmas edilar. Bu haqda Ismoil ibn Kasir rohimahulloh ham o`z tafsirlarida aytib o`tgan. U kishining aytishicha, Rasululloh she`rni yaxshi ko`rmasdilar.

Yuqorida keltirib o`tilgan sabablarga ko`ra, shuni xulosa qilib aytamizki, Qur`oni karim ma`nolarini she`r vazni va qofiyalari bilan ifoda qilishning foydasidan zararli tomonlari ko`proqdir. Bu ishda eng aslam yo`l salaf va xalaflardan iborat katta jamo`aning yo`li bo`lib, faqatgina nasriy uslubda, iloji boricha sodda va tushunarli qilib tafsir qilish lozim. Tarixda, ayrim oyat va suralarni she`r vaznida tafsir qilganlar ham bo`lgani aytiladi. Ammo, ularning ham ma`ruf va mashhur bo`lmaganini hisobga olib, o`sha she`riy tafsirlarni ahli ilmlar qabul qilgan emas, deb aytishimiz mumkin.

Xullas kalom—Alloh kalomining o`ziga xos, go`zal va mo`jizakor nazmi bor. Bu nazm shoirlar o`ylab topgan she`rning nazmi-yu qofiyasidan chandon-chandon ulug` va latofatlidir. Ulamolarga esa, Allohning kalomini izohlab, tafsir qilib ommaga bayon qilib berish vojib. Bu vazifani imkon qadar, tushunarli keng va sodda tilda bajarishlari kerak. Qofiya zarurati uchun, so`zlarining o`rni almashgan, kam ishlatiladigan g`arib so`zlardan tuzilgan, she`rlarning qofiya va vazn qoliplari ichida emas!

Hikmatulloh Ibrohim.

Қуръони каримнинг асл назмини ўзгартириб, шеър вазнига солиш уммат ижмоъси билан ҳаромдир. Шунингдек, Қуръони карим матнини сўзма-сўз таржима қилиб айни шу таржимани шеър вазнига солиш ҳам иттифоқан дуруст бўлмаган ишдир. Лекин, Қуръони карим маъноларини, тафсирларини шеърий вазн ва қофиялар билан ёзиш масаласи хозирги замон уламолари орасида ихтилофли бўлиб турган масалалардан биридир.

Бир гуруҳ олимлар Қуръон ва унинг тафсири орасида катта фарқ мавжудлиги ва ҳамда, оятларни тафсир қилиш машруъ, мандуб амал эканига таянган ҳолда, шунингдек, шеърий қофияларнинг жозибадор ва ҳифзи енгил бўлишини ҳисобга олиб «Қуръонни шеърий вазн ва қофияларга солиб тафсир қилиш мумкин», деган фикрни олға сурсалар, бошқа бир гуруҳ уламолар Қуръони карим маъноларини шеър вазнлари ва қофияларига мосламаслик фикрида эканини айтадилар.

Албатта, насрдан кўра шеърнинг назми хотирада сақлаб қолиш учун қулай, қофия ва вазнлар билан эса қулоққа янада ёқимли ва эшитимли бўлади. Ва яна, шеърнинг иборалари жозибали латофатли бўлиб, тингловчини ўзига ром қилиши табиий. Мана шу жиҳатларни эътиборга олиб баъзи диний фанларда шеърий адабиётлар ҳам таълиф этилган. Масалан: ақоид, фиқҳ, тажвид, сарф, наҳв каби соҳаларда шеърий адабиётларни кўплаб учратиш мумкин. Қуръони каримни шеър вазнларига мослаб таржима ва тафсир қилишга ижобий ёндошувчилар ҳам мана шу фойдали жиҳатларни кўзлаб, «Қуръонни шеър вазнида тафсир қилиш жоиз», деб айтадилар. Токи Қуръон маънолари вазн ва қофиялар билан янада ёқимли, жозибали, хотирада сақланиб қолиши енгилроқ бўлсин, деган хайрли мақсадларда.

Манбаларда эса, икки томондан бирини ҳам қўллаб-қувватловчи, бу ишни дуруст ё нодуруст эканига сароҳатан далолат қиладиган бирон бир ҳужжат мавжуд эмас. Яъни, Қуръонда ҳам, ҳадисларда ҳам, салафи солиҳларнинг таълимотида ҳам очиқчасига «Қуръонни шер вазнига мослаб тафсир ва таржима қилинг», деган сариҳ буйруқ келмаган. Шу билан бирга, бу ишдан очиқчасига қайтарилган наҳй ҳам йўқ. Яъни, «Қуръони каримни тафсир қилишда шеър вазни ва қофияларидан фойдаланманглар», деганга ўхшаш биронта таъқиқ маълум эмас.

Аммо шундай бўлсада, Аллоҳнинг каломи—Қуръони каримни шеър назми билан тафсир қилиш мумкинми ё мумкин эмасми?—деган саволга, қуйида тақдим қилинмиш, баъзи далиллар ишорасига таяниб ва келиб чиқиши мумкин бўлган айрим хатарли оқибатларни ҳисобга олган ҳолда, биз: Аллоҳнинг каломини шеър назми билан таржима ва тафсир қилиш мумкин эмас, тафсир илмини шоирликка ҳаргиз яқинлаштирмаслик керак, Аллоҳнинг каломи шеър вазнлари ва қофияларига муҳтож эмас, деган фикр тарафдоримиз ва шу фикримизда собитқадаммиз, деб жавоб берган бўлардик.

Бу жавобимизга қуйидагиларни сабаб қилиб кўрсатиш мумкин:

— Аллоҳ таоло Қуръони каримни шоирларнинг шеърларидан фарқли бўлишини истаган ва Ўз каломини шеър вазни ва қофиясига мос тарзда нозил қилган эмас! Қуръони карим ўзига хос, гўзал ва мўжизакор назмга эга бўлиб, асло шоирларнинг шеърий вазни ва қофияларига ўхшамайди. Қуръони карим назми билан шоирларнинг шеърлари орасида жуда катта фарқ бор. Шундай экан, унинг маъноларини ҳам вазнга солиш, қофиялаштиришнинг кераги йўқ;

— Қуръони карим шоирнинг шеъри эмаслигини, Аллоҳ таолонинг ўзи такидлаган! Ал-ҳааққоҳ сурасининг 41 оятида: «Ва у шоирнинг сўзи эмасдир» деб келтирилади. Шундай экан, асли шеърдан йироқ бўлган Аллоҳ каломининг тафсир ва маъноларини баён қилишни ҳам шоирларга топширмаслик керак;

— Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга шоирлик тўғри келмаслигини Аллоҳ таоло ҳам, Расулуллоҳнинг ўзлари ҳам таъкидлаб айтганлар! Ёсин сурасида шундай марҳамат қилади:

وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُّبِينٌ

«Биз унга шеърни таълим берганимиз йўқ. Ва бу унинг учун тўғри ҳам келмайди. У зикр ва очиқ-ойдин Қуръондан ўзга нарса эмас.» (Тафсири ҳилол) Мавлоно Мулла Али ал-қори ҳазратлари ушбу оятнинг тафсирида шундай дейди:

(وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) تعليم القرأن و تفهيم الفرقان فانه لا يماثله مبنى و لا يشابهه معنى لانه غير موزون و لا مقفى و ليس فى معناه ما يقصده الشعراء من التخيلات المرغبة لها و المنفرة و نحوها مما لا اصل لها و لا حقيقة عندها. و عن إبن عباس و غيره: ما ولد عبد المطلب ولد ذكر و لا انثى إلا يقول الشعر الا رسول الله صلى الله عليه و سلم

Яъни, Қуръон таълими ва тафҳими—тушунтириш, англатиш ифода этиш—бу асло шеърга ўхшамайди. Лафзи, мабносида ҳам маъносида ҳам шеърга ўхшашлик, яқинлик йўқдир. Чунки, Қуръон шеър каби вазн ва қофияларга мосланган эмас. Шунингдек, Қуръонда шоирларнинг хаёлот оламида кезиб ўйлаб топадиган, рост-у ёлғон аралашмасидан иборат, асли ҳақиқатдан йироқ, қулоққа ёқимли сўзлари йўқдир! Абдуллоҳ ибн Аббос ва бошқалардан ривоят қилинишича, Абдулмутталибнинг барча фарзандлари—ўғил-у қизларининг ҳаммаси шеър айтар эдилар, магар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мустасно! (Анвору-л-Қуръан ва асрору-л-фурқон. Мулла Али ал-қори. Дору-л-кутб ал-илмийя. Байрут. 1971.) Шундай экан, уламоларимиз ҳам тафсир қилишда, Расулуллоҳга тўғри келмаган шоирлик ҳунарига яқин йўламасликлари керак;

— Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шеър тўқиш ва ёдлашни яхши кўрмаганлар! Юқоридаги ояти кариманинг тафсирида таниқли олим Жалолуддин Суютий ҳазратлари ушбу ҳадисни келтирадилар:

أخرج عبد الرزاق، و عبد ابن حميد، و ابن جرير، و ابن المنذر، و ابن ابي حاتم عن قتادة قال : «بلغنى انه قيل لعائشة هل كان رسول الله صلى الله عليه و سلم يتمثل بشي من الشعر؟ قالت كان ابغض الحديث إليه. غير انه كان يتمثل ببيت اخى بنى قيس، يجعل اوله آخره، و آخره اوله و يقوال «و يأتيك من لم تزود بالأخبار»، فقال له ابو بكر: ليس هكاذا. فقال له رسول الله صلى الله عليه و سلم: إني و الله ما انا بشاعر و لا ينبغى لى»

Яъни, Абдураззоқ, Абд ибн Ҳумайд, ибн Жарир, ибн ал-Мунзир ва ибн Абу Ҳотам роҳимҳумуллоҳ Қатода розияллоҳу анҳудан ривоят қилдилар: Қатода розияллоҳу анҳу айтди: менга шундай хабар етиб келди, Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан сўралган экан: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам биронбир шеърни мисол қилиб айтармидилар? У зоти шарифа жавоб бердилар: шеър ул зот учун энг мабғуз сўз бўлиб келган. Лекин, ул зот Аху Бани Қайснинг байтини мисол қилиб ўқир эдилар, байтни ўқишда аввалини охирига, охирини аввалига алмаштириб юборардилар. Шунда, ул зотга Абу Бакр розияллоҳу анҳу (тузатиш ниятида): «ундай эмас», деб айтдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам жавоб бердиларки: «Аллоҳга қасамки, мен шоир ҳам эмасман, шоирлик менга тўғри ҳам келмайди.» (Аддурру-л-мансур фит-тафсир билмаъсур. Жалолуддин Суютий. Қоҳира. 2003.) Шундай экан, Қуръон маъноларини шеърга айлантириб ёд олиш ўрнига, унинг айнан ўзини ёд олишга кўпроқ эътибор қаратиш лозим;

— Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаётлик мобайниларида Қуръон маъноларини саҳобаларга изоҳлаб, тафсир қилиб, баён қилиб берар эдилар. Аммо, Қуръон маъноларини баён қилишда, шеър вазни ва қофиясида сўзлаганлари бирон ривоятда нақл қилинган эмас. Шундай экан, муфассирларимиз ҳам, ул зот қилмаган ишдан йироқ туришлари керак;

— Саҳобалар ва улардан кейинги тобеъин ва табаъа тобеъинлардан биронталари Қуръони каримни шеър вазнида тафсир қилганлари маълум эмас! Аҳли суннанинг мутааххир олимлари тарафидан ҳам, шеърий назм билан битилган тўлиқ тафсир асарлари машҳур бўлмаган. Шундай экан, салафи солиҳлар қилмаган ишни қилиб, янгилик қилгандан кўра, уларга тобе бўлиб, назмдан кўра наср йўлидан бориш даркор;

— Айрим манфаъатларни ҳисобга олиб, шеър вазнидаги тафсирларни «бидъати ҳасана», дейиш ҳам унчалик тўғри келмайди! Чунки, Қуръон маъноларини шеър қилишнинг фойдасидан зиёни кўп. Бугун шеър қилинган Қуръон маънолари эртага ашула бўлиши, мусиқа асбоблари билан куйланиши эҳтимолдан ҳоли эмас! Турли саловат ва нашидаларни мусиқа куйларига солиб, қўшиқ куйлаб юрганлар Қуръоннинг шеърий тафсирларини ҳам куйлашда бир-бирлари билан мусобақа бошлаб юбормасликларига ҳеч ким кафил бўла олмайди. Натижада Қуръоннинг тафсирлари ашулага айланиб, бора-бора Қуръоннинг ўзини ашула қилиб куйлашга ҳам йўл очиб берилган бўлади. Шундай экан, бу хунук оқибатнинг олдини олиш мақсадида Қуръон маъноларини шеър вазни ва қофияларига асло яқинлаштирмаслик керак;

— Қуръонни шеър вазнида тафсир қилиб тарқатиш, эътиқоди шаклланмаган авом орасида «Қуръон ҳам катта бир шеърий асар экан», деган нотўғри тушунчани хосил қилиш хавфи ҳам бор. Бу эса Қуръони карим ҳақидаги эътиқодни янада бузилишига олиб келади. Шундай экан, ҳалққа Қуръонни етказиш билан фойда келтираман, деб Қуръон ҳақида ботил тушунча хосил қилиб, зарар келтириб қўйишдан эҳтиёт учун, Қуръон маъноларини шеър қилмаслик керак;

— Қуръонни шеър қилмоқчи бўлган шоир унинг маъноларига халал етказиши турган гап. Қофияларни келиштираман, ибораларни жозибадор қиламан, деб ҳаёлот оламидан ғариб-у камёб сўзларни излаб топиб, қўллашлари натижасида, асл маънога футур етиши, мақсад ўзгариб кетиши, Қуръон маъноларининг шеър маънолари билан аралашиб кетиши мумкин. Шундай экан, ислоҳ қиламан, деб ифсод йўлига тушиб қолмасслик учун Қуръон маъноларини шеър қофияларидан йироқ тутиш лозим;

— Тафсир қилишдан асл мақсад—Қуръони каримнинг чексиз маъноларини кашф қилиб, имкон қадар оммага тўлиқ, мукаммал тарзда ифода ва изоҳ қилиб беришдир. Шеърнинг муайян қофияси ва вазни эса, бу мақсадни хосил бўлишига тўсиқ бўлиши мумкин. Одатда аҳолининг адабиётдан йироқ қатлами шоирларнинг шеърларини тўлиқ англашдан ожиз бўлади. Уларга бирон мисрани тушунтириш учун, насрий тилда кенгроқ изоҳлашга эҳтиёж бўлади. Чунки, шеърда қофия ва вазн зарурати учун кўп сўзлар ўз ўрнидан бошқа жойга жойлаштирилади. Бу эса, уни тушунишда қийинчиликлар келтириб чиқаради. Каломуллоҳнинг маъноларини, содда наср услубида баён қилишнинг ўзи, ўта улкан машаққатли иш бўлса-ю, маълум вазн ва қофия қолиплари ичида Қуръон маъноларини ифода қилишга йўл бўлсин. Қуръони карим маъноларини шарҳга муҳтож шеър вазнлари ичига яшириш, тафсирдан кўзланган асл мақсадга нисбатан олганда, мантиқсизлик бўлади. Шундай экан, Қуръонни назм услубида тафсир қилгандан кўра, содда наср услубида тафсир қилиш керак;

— Аллоҳ таоло Шуъаро сурасининг охирги оятларида шундай дейди:

وَالشُّعَرَاء يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُون أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانتَصَرُوا مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ

Ва шоирларга гумроҳлар эргашур. Уларнинг ҳар водийда дайдишини. Ва ўзлари қилмайдиган ишларни айтишини кўрмадингми? Магар иймон келтириб, солиҳ амаллар қилганлар, Аллоҳни кўп зикр этганлар ва мазлум бўлганларидан кейин нусрат қозонганлар (ундай эмаслар). Зулм қилганлар эса, тезда қайси ағдарилиш жойига ағдарилишларини билурлар (Тафсири ҳилол).

Ояти кариманинг аввалида, шоирларни ёппасига танқид қилиниб, кейин эса, айримларини истисно қилинганидан шу маълум бўладики, шоирларнинг аксари ёлғончи бўлишади. Улар ўзлари қилмайдиган ишларни гапириб юрадилар. Албатта, бу—ҳамма шоир шунақанги бўлади, дегани эмас. Солиҳ амал қилган, Аллоҳнинг зикрида бўлганлар юқоридагилардан истисно тариқасида ажратиб қўйилган. Лекин, шуни назардан қочирмаслик керакки, ояти каримада истисно йўли билан ажратиб қўйилган, солиҳ шоирлик ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайди. Шоирлар кўпинча ҳаёлот оламида кезиб юрадилар. Ҳақиқатдан йироқ, баланд-парвоз гапларни кўп гапиришади. Аллоҳнинг каломини шеър вазнида тафсир қилиб ҳалққа етказаман, деган шоир ҳам, ёлғончи шоирлар қаторига қўшилиб қолиш хавотиридан омонда эмаслигини ёдда тутиши лозим. Чунки, қофиясини келиштираман, деб қўшимча қилган бирор ножўя сўзи уни «ўзлари қилмайдиган ишларни айтиб юрувчи» ёлғончи шоирга айлантириб қўйиши мумкин. Шундай экан, шоирлар Аллоҳнинг каломидек, улуғ китобни шеър қилиб изоҳлашдан узоқ юрсалар, ўзларига ҳам, бошқаларга ҳам яхши бўлади;

— Юқоридаги ояти кариманинг тафсирида, «Хозин» номи билан машҳур бўлган Алоуддин Али ибн Муҳаммад ибн Иброҳим Бағдодий ҳазратлари қуйидаги ҳадисни келтирадилар:

عن ابي هريرة رضى الله عنه ان رسول الله صلى الله عليه و سلم قال: لأن يمتلىء جوف احدكم قيحا حتى يريه خير له من ان يمتلى ش

Яъни, «сизлардан ҳар бирингизнинг то ташналиги қонгунча қорни йиринг билан тўлиши, қорни шеър билан тўлганидан хайрлидир».

Албатта, бу ҳадиси шарифда ҳам юқоридаги оятдаги каби, ҳукм умумий эмас, балки, ёлғон аралашмаган шеърлар мустасно бўлар. Аммо, ҳадиси шарифнинг умумий маъноси шуни англатадики, Расулуллоҳ шеърни ёқтирмас эдилар. Бу ҳақда Исмоил ибн Касир роҳимаҳуллоҳ ҳам ўз тафсирларида айтиб ўтган. У кишининг айтишича, Расулуллоҳ шеърни яхши кўрмасдилар.

Юқорида келтириб ўтилган сабабларга кўра, шуни хулоса қилиб айтамизки, Қуръони карим маъноларини шеър вазни ва қофиялари билан ифода қилишнинг фойдасидан зарарли томонлари кўпроқдир. Бу ишда энг аслам йўл салаф ва халафлардан иборат катта жамоъанинг йўли бўлиб, фақатгина насрий услубда, иложи борича содда ва тушунарли қилиб тафсир қилиш лозим. Тарихда, айрим оят ва сураларни шеър вазнида тафсир қилганлар ҳам бўлгани айтилади. Аммо, уларнинг ҳам маъруф ва машҳур бўлмаганини ҳисобга олиб, ўша шеърий тафсирларни аҳли илмлар қабул қилган эмас, деб айтишимиз мумкин.

Хуллас калом—Аллоҳ каломининг ўзига хос, гўзал ва мўжизакор назми бор. Бу назм шоирлар ўйлаб топган шеърнинг назми-ю қофиясидан чандон-чандон улуғ ва латофатлидир. Уламоларга эса, Аллоҳнинг каломини изоҳлаб, тафсир қилиб оммага баён қилиб бериш вожиб. Бу вазифани имкон қадар, тушунарли кенг ва содда тилда бажаришлари керак. Қофия зарурати учун, сўзларининг ўрни алмашган, кам ишлатиладиган ғариб сўзлардан тузилган, шеърларнинг қофия ва вазн қолиплари ичида эмас!

Ҳикматуллоҳ Иброҳим.

ahlisunna.uz © 2022. Диний-маърифий сайт.

Сайт маълумотларидан тўлиқ ёки қисман фойдаланилганда веб-сайт манзили кўрсатилиши шарт! Мақолаларга муаллифлар ўзлари жавобгардирлар.